Valdis Tēraudkalns, Ņikita Andrejevs, Anders Fröjmark, Giedrius Janauskas
Różne narracje dotycząe przyjęcia chrześcijaństwa na Łotwie są upolitycznionym obszarem gdzie starły się różne religijne i polityczne oddania. Bałtycko-germańscy autorzy często podkreślali rolę humanitarną i edukacyjną pierwszych niemieckich handlarzy i duchownych, którzy przyjechali na terytorium Łotwy. Łotewscy i rosyjscy autorzy, którzy wyznawali wiarę prawosławną podkreślali rolę rosyjskich kolonii w Latgale, we wschodniej części Łotwy, przed inwazją germańską. Są również Ci (którzy należą do Łotewskich Nacjonalistów lub Neopogan), którzy odnieśliby się do całego okresu panowania germańskiego jako 800 lat niewoli i przedstawiliby każdy wpływ chrześcijański w ciemnych barwach – czy to wschodni czy to zachodni.
Jest mało źródeł w formie pismnej dostępnych dla tego okresu. Kronika Henryka z Inflanów została napisana w XIII wieku. Jej nieznany autor pisze o chrystianizacji regionu z perpsektywy germańskiej. Kronika Henryka z Inflanów pozwala nam założyć, że były kościoły chrześcijańskie w Łatgalii i że niektórzy mieszkańcy Łatagli, np. Visvaldis, władca Jersiki, został ochrzszczony przez kościół prawosławny. Jednakże źródła nie mówią nam czy kościoły były budowane aby służyć lokalnej społeczności handlarzy i żołnierzy rosyjskich czy również celom misyjnym. Nie jest również jasne czy wiara niektórych władców była głównie motywowana przekonaniami religijnymi czy była wynikiem wysiłków politycznych/dyplomatycznych. Kronika wspomina, że synowie Tālivaldisa (władcy Tālavy) odwiedzili zastępcę katolickiego biskupa Alberta aby wymienić „wiarę rosyjską” na łacińską aby uzyskać wparcie wojsk germańskich przeciwko inwazjom litewskim i estońskim. Archeologowie znaleźli pochówki w Latgale z krzyżami i gdzie ciała zmarłych były zwrócone na wschód. Możliwym kontrargumentem ku temu jest to, że te zawieszki z krzyżami zostały znalezione tylko w grobach kobiet i dzieci, co oznacza, że prawdopodobnie były używane jako bizuteria, a nie jako artefakt religijny.
Historia Arcybiskupstwa Hambursko-Bremeńskiego (napisana w XI wieku) mówi o chrystianizacji Europy Północnej. Wspomina kościół w Kurlandii zbudowany w XI wieku przez kupca z poparciem duńskiego króla. Jednakże więcej nie wiadomo na ten temat. Lista biskupów Kurlandii również istnieje, ale ten dokument jest nierzetelny i kilka faktów w nim wspomnianych jest wyraźnie nieprawdziwa. Wydaje się, że powodem sporządzenia tej listy było podkreślenie roli Danii w regionie. Pierwszym historycznym biskupstwem Kurlandii był Engelbert, powołane około 1234 roku przez wyłannika papieskiego Wilhelma. Dane historyczne są również dostępne dla Meinharda, pierwszego biskupa Üxküll (obecnie Ikšķile), wyświęconego w 1186 roku. Podróżował z kupcami do Inflant aby nawracać lokalne plemienia. Jest często przedstawiany jako pokojowy misjonarz, jednakże na koniec zwrócił do idei krucjat, które zostały wprowadzone w życie przez jego następców Betholda (zabitego przez tubylców) i Alberta. Późniejsze były wspomagane przez nowo powołany Liwoński Zakon Braci Miecza i nawracali tubylców siłą. Nawrócenie na chrześcijaństwo terytorium dziś znanego jako Łotwa powinno być postrzegane jako część długotrwałego procesu chrystianizacji Europy, gdzie przeplatały się interesy ekonomiczne, wojskowe i religijne. Trudno powiedzieć kiedy to zostało w pełni osiągnięte (jeśli założymy, że chrześcijaństwo zostało zakorzenione w codziennym życiu tubylców). To najprawdopodobniej wydarzyło się podczas pojawienia się ruchu morawskiego w XVIII wieku wraz z rozprzestrzenieniem kultury czytania wspieranej przez oświecenie.
Ogólnie, chrystianizacja regionu może być widziana jako część projektu europeizacji, kiedy chrześcijaństwo jako złożony religijny, ekonomiczny, społeczny i polityczny system związków władzy rozszerzył się z Europy Zachodniej do innych części Europy. W XX wieku, chrystianizacji opierali się łotewscy neopoganie (dievturi, Stróże Boga po łotewsku), którzy przedstawiali historię Łotwy jako 800 lat germańskiej kolonizacji (formalnie kończącej się z eksodusem bałtycko-niemieckim zapoczątkowanym przez umowę pomiędzy nazistowskimi Niemcami i Łotwą w 1939 roku). Łotweski ruch dievturi powstał w latach dwudziestych dwudziestego wieku i jest blisko połączony z nacjonalizmem i poszukiwaniem alternatyw na niemiecko-dominujący Luteranizm w niektórych kręgach łotewskiej inteligencji. Dla niektórych, to oznaczało różne łotewskie projekty chrześcijaństwa, podczas gdy niektórzy szukali sposobów na stworzenie, nowej rodzimej religii.
Następujące to dwa fragmenty z dwóch różnych źródeł. Pierwszy pochodzi z książki o historii Kościoła napisanej przez Robertsa Feldmanisa, pastora luterańskiego i historyka Kościoła, który wspierał idee, że zachodnie chrześcijaństwo było pierwszą gałęzią chrześcijaństwa, które przybyło na terytorium Łotwy. Prawosławie w jego książce jest przedstawione jako obce dla Łotyszy. Czasami Feldmanis nie nazywa prawosławia pareizticība (jak zwykle tłumaczone na łotewski), ale używa słowa akin do transliteracji rosyjskiego terminu (pravoslāvība) aby retorycznie wzmocnić swój wywód. Skrytykował również pogląd, że Germanie przybyli pokojowo i wskazuje na możliwe działania misyjne Skandynawów w XI wieku.
Drugi fragment pochodzi z książki napisanej w okresie międzywojennym przez Antonijsa Pommersa, ortodoksyjnego autora, który miał inny pogląd.
Posuwanie się Chrześcijaństwa na terytoria plemion bałtyckich w X wieku. Później Zakon Krzyżacki i Kawalerowie Mieczowi zostali powołani aby rozprzestrzeniać chrześcijaństwo na ziemiach bałtyckich. Przyczyniając się do rozpowszechniania chrześcijaństwa, zakony te stale atakowały Litwę. W 1236 roku, w bitwie pod Saule, jednej z największych bitew w tamtym czasie, Litwnini wygrali i zdołali zatrzymać na pewien czas krucjaty na terytoria litewskie. Aby przetrwać, zakony połączyły się w jedno. Europejscy rycerze pomagali krzyżowcom podbić Prusów, a potem nadeszła kolej na inwazję Litwy.
Aby chronić państwo litewskie przed wrogiem – Zakonem Krzyżackim – Król Litwy Mindaugas zgodził się ochrzcić. Chrzest Mindaugasa, jego rodziny i członków jego dworu odbył się w 1251 roku. Jednakże, w 1263 roku, po śmierci króla Mindaugasa, chrześcijaństwo na Litwie ponownie zaczęło słabnąć i doświadczyło ciężkiego okresu. Od połowy XIII wieku, władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego byli pod presją aby stać się chrześcijanami. Ogólnie, przejście na chrześcijaństwo było widziane jako przyszłościowa potrzeba z powodów (geo)politycznych, kulturalnych, genealogicznych i ekonomicznych. Dla Wielkiego Księstwa Litewskiego istniały dwa wybory: przyjąć zachodnią (katolicyzm) lub wschodnią (prawosławie) ścieżkę chrześcijaństwa. Na koniec, dwaj bracia – książęta Kęstutis and Algirdas – znaleźli sposób aby władać krajem. Kęstutis skoncentrował się na zachodnich terytoriach kraju, Algirdas skupił się na ziemiach wschodnich Wielkiego Księstwa. Obydwaj bracia szukali możliwości i znaleźli porozumienie z chrześcijanami. Kęstutis rozpoczał negocjacje z papieżem Klemensem VI, gdy Algirdas utrzymywał równowagę na ziemiach litewskich i ruskich Wielkiego Księstwa pozwalając ludziom na wyznawanie zarówno religii pogańskich i prawosławnych. Wydawało się, że nowe terytoria podbite na wschodzie wzmocniły kraj, ale dalej należało dokonać wyboru.
Chrzest Litwy miał miejsce kiedy Wielki Książe Litwy i Król Polski Jogaila (po polsku Jagiełło) doszedł do władzy w Polsce i obiecał chrzest siebie i Litwy. Przyjął chrzest wraz z braćmi w 1386 roku. W następnym roku Jagiełło przybył do Wilna z grupą polskiej szlachty i kapłanów aby ochrzcić Litwę. 17 lutego 1387 roku Jagiełło założył diecezję wileńską jak również siedem nowych parafii w Krevie, Mejszgole, Niemenczynie, Miedinkach, Wiłkomierzu, Oboltsy i Hainie. Zgodnie z Robertem Frostem, „pomimo wczesnych trudności, przejście się udało, nawet jeśli popularne wierzenia pogańskie były trudniejsze do wykorzenienia. Kontrola Jagiełły była wystarczająca aby zapewnić mały opór szlachty takiego rodzaju, który doprowadził do zamordowania Mindaugasa 120 lat wcześniej, przynajmniej w Auksztocie; na Żmudzi, gdzie pogaństwo było silnie zakorzenione, było inaczej: w 1382 roku Żmudzianie ostrzegli, że jeśli Jagiełło nakarze chrzest, będą się opierać”. Do 1413 roku tylko Żmudzianie byli dalej poganami. Wielki Książe Litwy Witold i Jagiełło byli zaniepokojeni o chrzes Żmudzian, tak więc pojechali na Żmudź gdzie wzięli udział w chrzcie grup ludzi i interpretowaniu prawd wiary.
Zniszczenie sanktuariów i kultu poprzedniej wiary poszło razem z ustanowieniem systemu katolickiego w sferach religijnej, politycznej i społecznej. Witold kontynuował dbanie o wzmacnianie Chrześcijaństwa na Litwie.